Δεσκάτη: Αέναες μεταμορφώσεις


Όπου απλωνόταν θάλασσα, σηκώθηκε βουνό. Όπου έτρεχε ποταμός, τώρα είναι λίμνη. Πολλά αλλάζουν στη Δεσκάτη, γι’ αυτό όταν εδώ λες «ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή», δεν έχεις ιδέα πόσο πίσω θα χρειαστεί να φτάσεις…






Σήμερα βλέπεις τον κάμπο, τα σπαρτά, το ποτάμι, τα γαλήνια μοναστήρια, τα ωραία έθιμα και όλα αυτά σε κάνουν να ηρεμείς. Οσοι μιλούν για τη Δεσκάτη έχουν να πουν για όλα αυτά κι ακόμα για τους ανθρώπους της, για τις γιορτές, για τα βουνά της. Και δεν μπορεί ο νους σου να φανταστεί πως κάπου εδώ ξεκίνησαν όλα. Και όταν λέμε όλα, εννοούμε όλα…

Η ίδια η πόλη της Δεσκάτης είναι η νοτιότερη κωμόπολη της Μακεδονίας. Σήμερα της Μακεδονίας· και των Γρεβενών. Διότι μέχρι το 1963 ανήκε στη Λάρισα, παλαιότερα και στην Κοζάνη, στα Τρίκαλα, και γενικά υπήρξαν πολλές αλλαγές και διοικητικές ανακατατάξεις μέχρι να ενσωματωθεί οριστικά στα Γρεβενά, το ’64, όταν και δημιουργήθηκε ο νεότερος νομός στην Ελλάδα.

Παλιότερα την έλεγαν Ντισικάτα, μαρτυρώντας τη βλάχικη καταγωγή της, από τα χρόνια που στα βουνά της περιοχής περνούσαν τα καλοκαίρια τους βλάχικοι πληθυσμοί, κυρίως από τα Τρίκαλα. Οταν Βλάχοι και Σέρβοι έφυγαν απ’ τη Ντισικάτα ήρθαν οι Οθωμανοί, και μαζί τους η καταπίεση. Τότε άρχισαν να λένε τους Δεσκατιώτες «ζιαβέλια», που τότε σήμαινε «ταλαιπωρημένοι, δυστυχείς», παρατσούκλι που χρησιμοποιείται αρκετά και σήμερα ακόμα.

Σήμερα, ωστόσο, συμβαίνουν ωραία πράγματα στη Δεσκάτη. Την πόλη θα τη γυρίσεις και θα τη μάθεις γρήγορα, όμως η ουσία δεν είναι (μόνο) εκεί. Θα κάνεις τη βόλτα σου ανάμεσα στις δύο μεγάλες πλατείες, τη μία με τον μεγάλο ναό των Κωνσταντίνου και Ελένης, και τη δεύτερη με το Δημαρχείο, θα σεργιανίσεις στα γύρω στενά, θα βγεις και λίγο έξω από την πόλη για να απολαύσεις μια πανοραμική της θέα από τις γύρω πλαγιές.

Τα «καλά» όμως θα τα ανακαλύψεις παρέα με τους ίδιους τους ντόπιους. Ανοιχτοί και φιλόξενοι οι Δεσκατιώτες, έχουν καταφέρει να κρατήσουν έθιμα και συνήθειες που δεν τα έχεις βρει πουθενά αλλού στην Ελλάδα. Οπως το πασχαλινό έθιμο της Ανδρομάνας (ή Ανδρουμάνας), ανήμερα της Ζωοδόχου Πηγής, όπου οι πανηγυριώτες σχηματίζουν ανθρώπινους πύργους σκαρφαλώνοντας ο ένας στους ώμους του άλλου.

Περισσότερα για τις δεσκατιώτικες συνήθειες θα ανακαλύψεις στη συγκινητική Λαογραφική Εκθεση που λειτουργεί στο παλιό σχολείο της Δεσκάτης. Δεν είναι ακριβώς μουσείο, γιατί τα εκθέματα αλλάζουν συνεχώς, θα δεις πάντως πολλά ενδιαφέροντα πράγματα, όπως ένα παλιό μεταλλικό… πολυτάπερ εποχής!

Και μέσα από φορεσιές και φωτογραφίες δεκαετιών θα μάθεις για ήθη άλλων εποχών, όταν οι στερήσεις ανάγκαζαν τους νιόπαντρους να περνούν στα δάχτυλα αντί για βέρες τους χαλκάδες από τις κουρτίνες, τη νύφη να φορά για πέπλο ένα κομμάτι της ίδιας κουρτίνας, να κρατούν νυφικές ανθοδέσμες από κισσό και άλλα πολλά.

Η Ευρώπη γεννήθηκε στη Δεσκάτη
Βούρινος, Καμβούνια, Χάσια. Τα βουνά περικλείουν τη Δεσκάτη, κι ανάμεσά τους κυλάει ο Αλιάκμονας, ο μεγάλος ποταμός. Κοιτώντας τους ορεινούς όγκους νιώθεις πως κάτι ασυνήθιστο υπάρχει εδώ, και δεν μπορείς να προσδιορίσεις τι. Πετρώματα με χρώματα αλλόκοτα, κόκκινα, πράσινα, μοβ, πορτοκαλί. Η απάντηση ζαλίζει: ολόκληρη η περιοχή από την Παλιουριά και τη Δεσκάτη μέχρι το μοναστήρι της Ζάβορδας είναι γεμάτη από τα αρχαιότερα πετρώματα στην Ελλάδα, ηλικίας έως και 700 εκατομμυρίων ετών.

Είναι στρώματα που αναδύθηκαν από τα βάθη της Τηθύος, της μεγάλης θάλασσας που μοιραζόταν κάποτε ο πλανήτης με τη μία και μοναδική ήπειρο, την Παγγαία, και ήρθαν στην επιφάνεια όταν οι τεκτονικές πλάκες άρχισαν να χωρίζονται μεταξύ τους. Οι γεωλόγοι εντοπίζουν στη Δεσκάτη το σημείο όπου χωρίστηκαν η ευρασιατική από την αφρικανική πλάκα, εδώ λένε «γεννήθηκε η Ευρώπη».

Στη Βουνάσα μάλιστα, σε μια από τις κορυφές των Καμβουνίων, είναι εμφανείς με γυμνό μάτι οι «χαρακιές» που προκλήθηκαν από τους παγετώνες που σκέπαζαν τότε αυτές τις εκτάσεις. Το παγκόσμιο γεωλογικό ενδιαφέρον έχει κάνει τη Δεσκάτη προορισμό για επιστήμονες από όλον τον κόσμο που μελετούν εδώ τις πρώτες σελίδες της Δημιουργίας.

Ο Αλιάκμονας ποταμός διασχίζει την περιοχή της Δεσκάτης απ’ άκρη σ’ άκρη. Με τα νερά του δίνει ζωή στον κάμπο, κι αυτός ακόμα όμως έχει αλλάξει. Αυτή τη φορά όχι λόγω γεωλογικών μεταβολών, μα χάρη στην ανθρώπινη παρέμβαση.

Το φράγμα του Ιλαρίωνα που κατασκευάζεται αυτή την εποχή στην περιοχή (στα όρια σχεδόν των Νομών Γρεβενών και Κοζάνης) κατέκλυσε μια αρκετά μεγάλη έκταση ανεβάζοντας τη στάθμη του ποταμού και αλλάζοντας τη μορφολογία της περιοχής: το φαράγγι που μέχρι πρότινος «αγκάλιαζε» περιμετρικά τη φημισμένη Μονή της Ζάβορδας, σήμερα έχει γίνει μια ασύγκριτης ομορφιάς λίμνη.

Αυτό που δεν άλλαξε είναι η ίδια η Μονή και η σημασία της για τους πιστούς όχι των Γρεβενών μόνο μα ολόκληρης της Μακεδονίας. Το μοναστήρι ίδρυσε ο Οσιος Νικάνορας το 1534, κάποια εποχή έφτασε να διατηρεί μια μεγάλη περιουσία και γρήγορα συνδέθηκε πολύ στενά με τις λαϊκές συνήθειες και τα έθιμα της περιοχής.

Οι αγιογραφίες που έχουν σωθεί στο καθολικό της Μονής προκαλούν εντύπωση με την καθαρότητα των χρωμάτων και τις ασυνήθιστες παραστάσεις τους, τα κειμήλια μάλιστα που φυλάσσονται σήμερα στη Ζάβορδα θεωρούνται ανυπολόγιστης αξίας.

Η Μονή στέκει στην κορυφή ενός απότομου λόφου και μόνο από τη βόρεια πλευρά της είναι δυνατή η πρόσβαση. Στη νότια πλευρά της, μόλις τέσσερα με πέντε μέτρα από τα νερά της λίμνης, στέκει ακόμη το ασκηταριό του Οσίου Νικάνορα, ένας χώρος λιτός και δυσπρόσιτος, αν και οι εργασίες που βρίσκονται σήμερα σε εξέλιξη αναμένεται να διευκολύνουν αρκετά την πρόσβαση και να κάνουν επισκέψιμο τον χώρο που ασκήτευε ο άγιος.

Η νέα λίμνη έφερε και... μετακομίσεις. Στις όχθες του Αλιάκμονα, ανάμεσα στη Ζάβορδα και το χωριό Παναγιά, υπήρχε μέχρι πριν από δύο χρόνια ακόμη ένα μοναστήρι, η Μονή Παναγίας Τουρνικίου. Εννιακόσια χρόνια περίπου στεκόταν εκεί (από τον 12ο αι.), όταν «περπάτησε» 127 μέτρα υψηλότερα.

Θαύμα; Ναι. Οχι μεταφυσικό αλλά τεχνολογικό. Η άνοδος της στάθμης του ποταμού κατέκλυσε την περιοχή και η Μονή για να σωθεί έπρεπε να μεταφερθεί σε ασφαλέστερη θέση· όπερ και εγένετο, και μάλιστα μέσα σε δεκαέξι μόνο μέρες. Χάρη στην τεχνολογία λοιπόν το μοναστήρι  είναι τώρα ασφαλές και μπορείς να θαυμάσεις τις εντυπωσιακές αγιογραφίες του 15ου αι. που πραγματικά θα ήταν κρίμα να χαθούν κάτω από τα νερά…

Ενα ακόμη μοναστήρι πρέπει να επισκεφτείς στη Δεσκάτη. Τούτο το τελευταίο δεν χρειάστηκε την παρέμβαση της επιστήμης, οι λαϊκές δοξασίες ωστόσο επικαλούνται άφθονα περιστατικά που η Χάρη της Παναγίας το έσωσε από όλμους και βόμβες. Είναι η Μονή της Ευαγγελιστρίας, που στέκει σε μια πλαγιά της Βουνάσας, στα Καμβούνια Ορη.

Για να φτάσεις μέχρι το μοναστήρι θα ακολουθήσεις έναν σύντομο χωματόδρομο από το χωριό Παλιουριά, αν και μπορεί να… επιμηκυνθεί, καθώς συνέχεια θα σταματάς για να απολαύσεις καλύτερα τη θέα από τα 1.415μ.υψόμετρο. Ολόκληρος ο κάμπος της Δεσκάτης, οι οικισμοί της Παλιουριάς, του Καρπερού και της Δήμητρας, ο ποταμός, όλα φτιάχνουν ένα θέαμα που σε απορροφά θες δεν θες.

Μα και το ίδιο το μοναστήρι είναι πραγματικά πανέμορφο. Χιλιόχρονο κι αυτό (του 11ου αι.) και έρημο σήμερα, λειτουργούσε ωστόσο μέχρι το 1935 ως κοινόβιο - τα κελιά μάλιστα και οι χώροι που διανυκτέρευαν οι πιστοί είναι ακόμη ανοιχτά!

Μια από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες ολόκληρης της Δεσκάτης είναι το πετρόσκεπο καθολικό της Μονής και ο τρούλος του με τα ασυνήθιστα χρώματα. Μέχρι πριν από κάποια χρόνια φυλασσόταν εδώ και η εικόνα του Ευαγγελισμού που σήμερα θα δεις στη Μητρόπολη των Γρεβενών.

Από τη Μονή της Βουνάσας ξεκινά ένα περιηγητικό μονοπάτι που θα σε φέρει μέχρι το Ορειβατικό Καταφύγιο της Δεσκάτης, στην κορυφή Πρίονος και τα 1.616 μ. υψόμετρο, μέσα σε μια κατάφυτη έκταση από έλατα και κέδρους. Μπορείς βέβαια να φτάσεις και από ασφαλτοστρωμένο δρόμο από την πόλη της Δεσκάτης (8 χλμ.), κάτι που συνίσταται ιδιαίτερα τον χειμώνα. Πολύ καλά εξοπλισμένο και με χωρητικότητα μέχρι και 70 άτομα, το καταφύγιο θεωρείται για τους Δεσκατιώτες (και όχι μόνο) μια πρώτης τάξεως αφορμή για εξόρμηση στη φύση.

Για το τέλος μιας περιήγησης στη Δεσκάτη, κατευθύνσου προς τα νοτιότερα χωριά της περιοχής, το Δασοχώρι, τον Αγιο Γεώργιο και τον Γήλοφο. Σ’ αυτό το τελευταίο ζήτησε μάλιστα να σου ανοίξουν να δεις την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, μια από τις ωραιότερες σ’ όλα τα Γρεβενά.

Κείμενο: Γιάννης Μαντάς

Περισσότερες φωτογραφίες: www.thetravelbook.gr


Χάρτης






Γράψτε το σχόλιό σας!



Δείτε κι αυτά!